کمانچه
کمانچه ساز اصیل ایرانی است که قدمت بسیار زیادی دارد. صدای دلنشین آن ذهن آدمی را به کلی مشغول خود کرده و گوش سپردن به این ساز لذت فراوانی دارد. به گفته پژوهشگران، صدای این ساز برای اولین بار در قرن بیستم ضبط شده است. در ادامه به معرفی و بررسی این ساز میپردازیم.
تاریخچه
نتیجه تحقیقات نشان میدهد نخستین نشانههای ساز کمانچه در کتاب موسیقی الکبیر اثر ابونصر فارابی در سده چهارم هجری دیده شدهاست. همچنین این ساز در دوره صفویه و قاجار از سازهای اصلی موسیقی کشورمان بوده است. در طول زمان ساز کمانچه مثل خیلی از سازهای دیگر تغییراتی پیدا کرده و امروزه شاهد ساخت کمانچه آلتو و کمانچه باس نیز هستیم. گفتنی است در گذشته ساز کمانچه 3 سیم داشته است. گاهی ۲ سیم اول و دوم مضاعف انداخته میشد اما در حال حاضر این ساز با ۴ سیم ساخته میشود. برای نتنویسی کمانچه از کلید سل خط دوم حامل استفاده میکنند و نتنویسی آن یک پرده بالاتر از سازهای مضرابی است.
شکل ظاهری و اجزای کمانچه
کاسه طنینی: در ساز کمانچه کاسه قسمت اصلی است و در شکلهای مختلف ساخته میشود. کاسهها را به صورت کروی یا مخروط ناقص درست میکنند. کاسههایی که به شکل مخروط ناقص بوده و اکثراً به شکل پشت باز تولید میشوند. کمانچههای پشت باز اغلب از چوب توت و به صورت یک تکه ساخته شده و کاسههای کروی به ۲ صورت یک تکه و ترکهای. قطر بیرونی کاسه معمولاً ۲۰ سانتیمتر بوده اما در موسیقی مناطق مختلف این اندازه متفاوت است.
پوست: این قسمت که میتواند از پوست نازک آهو یا بره و یا پوست نازک گاو باشد روی کاسه کشیده میشود و خرک بر روی آن قرار میگیرد.
خرک: همان طور که گفته شد خرک روی پوست کمانچه قرار گرفته و سیمهای ساز با فشار خرک را به پوست میچسبانند. جنس خرک از چوب یا استخوان است که طول آن ۴ و ارتفاعش ۲ سانتیمتر است.
دسته: به شکل مخروط نازک و از چوب گردو به شکل یک لوله تو پر و بدون پرده ساخته میشود. اندازه آن حدود 31 سانتیمتر است.
سر پنجه: این قسمت ابتدای دسته قرار گرفته و مثل دسته از جنس چوب ساخته میشود. سطح رویی آن تو خالی و ۴ گوشی ۲ به ۲ در طرفین آن قرار میگیرد. در قسمت بالایی سرپنجه زائدهای به نام صراحی، تاج یا تنگ قرار دارد که به طول ساز میافزاید.
گوشیها: این ساط چهار عدد گوشی به تعداد سیمهای ساز و به صورت میخ سر پهن از جنس چوب دارد که در طرفین سر پنجه قرار گرفته است. قسمت پهن گوشی در دست نوازنده برای کوک کردن به راست و چپ میچرخد. قسمت باریک آن داخل فضای خالی سر پنجه است و یک سر سیم به دور آن پیچیده میشود.
شیطانک: این قسمت از ساز بین سرپنجه و دسته قرار گرفته و از جنس چوب یا استخوان است و سیمها از روی شیارهای کم عمق شیطانک عبور کرده و به گوشیها میرسند.
سیم گیر: این قطعه کوچک است و عموماً از جنس فلز یا چوب ساخته میشود. سیم گیر به انتهای بدنه کاسه نصب شده و گره یک سر از سیمها به آن متصل میشود.
آرشه: طول آرشه حدوداً ۶۰ سانتیمتر است و اغلب از موی دم اسب ساخته میشود.
پایه: کمانچه در قسمت زیرین خود دارای یک پایه است که نوازنده هنگام نواختن میتواند ساز را روی میز یا پای خود قرار دهد. اندازه آن حدود 10 سانتیمتر بوده و از جنس فلز ساخته میشود.
