ساز قانون
در میان سازهای شرقی، ساز قانون یکی از خوش صداترینها است که به گفته محققین اسم خود را از کلمه یونانی” Kanon ” گرفته که معنی آن قانون یا قاعده است. سازی که شباهتی به ساز سنتور دارد و در میان یافتهها، ساخت و پیدایش آن به افراد و مناطق مختلف نسبت داده شده است. نواختن آن به این صورت است که ضلع بزرگ ساز روی میز یا پاهای نوازنده قرار میگیرد و به سمت نوازنده قرار دارد نوازنده با دو انگشت سبابه دست و با استفاده از مضراب قانون مینوازند. گفتنی است وسعت صدایی بیشتر سازهای قانون در ایران حدود سه اکتاو و نیم است. در این متن از سری مطالب سایت موسسه فرهنگی و هنری شهنای به معرفی، بررسی و تحقیق درباره ساز قانون پرداخته شده است.
تاریخچه ساز قانون
بر اساس اطلاعاتی که وجود دارد ساز قانون را باید سازی از اوایل اسلام دانست. یک ساز ایرانی که بعدها به موسیقی عرب اضافه شده است. البته برخی معتقدند افلاطون این ساز را برای اولین بار ساخته است اما بر اساس مدارک موجود فارابی هزار سال پیش ساز قانون را اختراع کرده که به صورت ۴۵ سیمی بوده و در کتاب خود «کتاب موسیقی کبیر» بیان کردهاست. حتی گفته میشود قانون از تبار سیتار هندی بوده و با تمامی آنچه در این متن گفته شده، چگونگی ساخت و پیدایش ساز قانون همچنان در پردهای از ابهام است.
اجزای ساز قانون
ساز قانون از قسمتهای مختلف و از جنسهای متفاوتی با عناوین جعبه صوتی، صفحه رو و صفحه زیر، پرده گردان، پوست، خرک، گوشیها، کلید کوک، شیطانک، پل، سیمگیر و وترها تشکیل شده است.
جعبه صوتی: این قسمت از ساز قانون شبیه ساز سنتور است و جعبه صوتی نام دارد. ذوزنقهای شکل و دارای دو صفحه اصلی که با کلاف به هم وصل شدهاند جعبه صوتی قانون را تشکیل میدهند.
صفحه رو و صفحه زیر: صفحه بالایین یا رو در ساز قانون شبکههای مشبکی برای خروج صدا قرار دارد. در سمت چپ ۲۷ پره گردان و ۸۱ گوشی و در سمت راست یک خرک با چهار تکه پوست مستطیلی در زیر آن قرار میگیرد. قسمتی که روی پای نوازنده یا روی میز قرار میگیرد نیز صفحه زیر نام دارد.
پل: در جعبه صوتی معمولاً سه پل وجود دارد. یکی بین قسمت پوست دار و قسمت چوبی صفحه و دوتای دیگر زیر قسمت چوبی صفحه که فشار صفحه رو را کنترل میکنند. گفتنی است پلها در ساز قانون در]هاسی تنظیم تعادل صدا بین وترهای ساز قانون نقش مهمی دارند.
گوشیها: این قسمت از ساز قانون از جنس چوب بوده و به شکل میخ که یک سر آن شبیه هرم و سر دیگر آن باریک است و به صورت عمودی در قسمت چپ قانون قرار دارند و هر وتر به گوشی بسته می شود.
خرک: خرک قانون با چهار پایه چوبی کوچک بر سطح پوست دار صفحه ی رو قرار دارد. این قسمت تیغهای شکل باریک است و از جنس چوب. تقریباً35 سانتیمتر طول دارد و کمی کوتاهتر ازعرض ساز و ارتفاع آن حدود 2 سانتی متر است که سمت راست روی سطح پوست دار قرار میگیرد. به صورت یکسره زیر تمامی وترها بوده و روی خرک استخوان باریکی قرار دارد که از فرو رفتن وترها در چوب جلوگیری میکند. با 81 شیار در فاصلههای مشخص شده، وترها از روی آن عبور میکنند.
شیطانک: دو قطعه باریک از جنس چوب با قاعده ذوزنقهای که روی پره گردان و گوشیها قرار میگیرد. در طول شیطانک یک مفتول فلزی با همان اندازه نصب قرار دارد که سیمها بعد از عبور از شیار روی آن میگذرد و باعث شفاف شدن صدای ساز قانون میشوند.
سیم گیر: سیمگیر نام دیگری نیز دارد که آن جعبهگرهها است. در قسمت راست ساز قرار دارد. گره وترها درون این قسمت قرار گرفته و از سوراخهای موجود بیرون آمده و از روی خرک عبور میکنند.
کلید کوک: این قسمت سمت چپ ساز بوده و یک کلید ۱۰ سانتیمتری است که یک سر آن دارای سوراخی به اندازه سر پهن، گوشه ساز قرار دارد. کلید کوک همان طور که از نامش پیدا است برای کوک کردن ساز استفاده میشود.
مضراب: در پایان معرفی اجزای سنتور نوبت به مضراب میرسد. حلقهای پهن و فلزی که اغلب از جنس نقره، ورشو یا برنج ساخته میشود. در بند دوم انگشت سبانه قرار گرفته و داخل این حلقه به طرف کف دست، تیغهای به طول حدوداً 4 سانتیمتر و عرض آن حدود 1 سانتیمتر است. معمولا از شاخ گاو و یا پلاستیک نرم ساخته میشود و کار ناخن را برای نوازنده انجام میدهد.
طریقه نشستن برای نواختن قانون
همانطور که پیشتر در این متن گفته شد، این ساز روی میز یا پاهای نوازنده قرار میگیرد. نوازنده هنگام نواختن باید کاملاً صاف بنشیند و به سمت ساز خم نشود. ساعد و بازوها زاویه راست داشته و اصلاً نباید دست روی سیم تکیه کند. همچنین حالت آرنجها باید به گونهای باشد که از بدن خارج نشود.
صحبت پایانی
اگر شما هنرمند یا هنرجوی عزیز قصد خرید ساز قانون را دارید میتوانید با موسسه شهنای تماس بگیرید. کارشناسان خرید ساز موسسه شهنای شما را در امر خرید ساز قانون همراهی کرده ضمانت اصالت کالا را به شما تقدیم میکنند. همچنین اگر به دنبال مدرس ساز قانون باشید نیز موسسه فرهنگی و هنری شهنای آماده معرفی اساتید به هنرجویان است.
